Rumkale

Rumkale, Gaziantep ilinin kuzeydoğusunda, Yavuzeli ilçesi sınırlarında yer alıyor. Merzimen Çayı'nın Fırat Nehri'yle birleştiği noktada, nehrin batı yakasındaki sarp bir kaya kütlesinin üzerine kurulmuş. Birecik Barajı devreye girdikten sonra çevredeki alçak araziler su altında kaldı ve kale bugün üç tarafı gölle çevrili bir yarımada görünümü kazandı. Kasaba Köyü yakınlarındaki bu yükselti, Fırat'ın sularına dik inen kayalıkları ve tepesindeki taş surlarıyla uzaktan bile dikkat çekiyor.

Konumu ve coğrafyası

Kale, Gaziantep il merkezinin kuzeydoğusunda, Nizip ile Yavuzeli ilçeleri arasındaki bölgede konumlanıyor. Fırat Nehri burada geniş bir vadi açar; Rumkale ise vadinin en korunaklı noktalarından birinde, akarsuyun batı yakasında yükselir. Merzimen Çayı'nın Fırat'a karıştığı kavşak, kalenin stratejik değerini yüzyıllar boyunca belirlemiş. Tepedeki sert kireçtaşı kütlesi, savunma için doğal bir temel sağlamış; kalenin büyük bölümü bu doğal yapıyla bütünleşecek biçimde inşa edilmiş.

Baraj gölünün yükselmesiyle birlikte kalenin çevresindeki yerleşim izleri, bahçeler ve alçak kesimler su altında kaldı. Bu değişim, Rumkale'yi karadan ulaşılması güç, yalnızca su üzerinden erişilebilen bir noktaya dönüştürdü. Bugün kalenin bulunduğu kayalık, çevresindeki göl sathından ani bir yükseltiyle ayrılıyor; bu da manzaraya kendine özgü bir etki katıyor.

Tarih boyunca Rumkale

Rumkale'nin geçmişi çok eskilere uzanıyor. Antik çağlardan bu yana Şitamrat, Hromgla, Kal-at el Rum ve Kale-i Zerrin (Altın Kale) gibi pek çok adla anılmış. Fırat boyunca uzanan ticaret ve geçiş yollarına hâkim konumu, burayı Asur, Pers, Roma ve Bizans dönemlerinde önemli bir savunma noktası haline getirmiş.

Kale, Haçlı Seferleri sırasında merkezi Urfa'da bulunan Urfa Haçlı Kontluğu'nun önemli kalelerinden biriydi. 12. yüzyılın ortalarında Rumkale, Ermeni kilisesinin ruhani merkezi konumuna geldi ve burada bir katolikosluk makamı kuruldu. Anadolu'nun farklı bölgelerindeki pek çok Hristiyan, bir dönem buradaki dini lidere bağlıydı. Süryanilerin de yerleştiği ve kendilerine ait bir patrikliğin bulunduğu kale, farklı inanç topluluklarını barındıran çok katmanlı bir merkez durumundaydı.

Kalenin en bilinen dönüm noktalarından biri 1292 yılı. Bu tarihte Memlük Sultanı el-Eşref Halil, uzun süren bir kuşatmanın ardından Rumkale'yi ele geçirdi. Bu fetih, bölgedeki Ermeni hâkimiyetinin önemli ölçüde sona ermesi anlamına geldi ve ruhani merkez daha sonra Kilikya'ya taşındı. Rumkale, 1516'daki Mercidabık Savaşı'nın ardından Osmanlı topraklarına katıldı ve Halep eyaletine bağlandı. Osmanlı döneminde bir süre daha yerleşim gören kale, zamanla önemini yitirdi.

Kalenin adı çevresinde anlatılan bir inanış da var. Anlatıya göre Hz. İsa'nın havarilerinden Yuhanna, Roma döneminde Rumkale'ye gelerek burayı merkez edinmiş; kayadan oyulmuş bir odada İncil nüshalarını çoğaltmış. Aynı anlatıda Yuhanna'nın mezarının da kalede bulunduğu ve bu nedenle buranın kutsal sayıldığı ifade edilir. Bu, yüzyıllar boyunca dilden dile aktarılmış bir rivayet olarak yaşıyor.

Kalede görülecek yapılar

Rumkale, iki katmanlı bir savunma sistemiyle dikkat çekiyor. İlk katman, doğu, kuzey ve batı yönlerinde kayalığın dik biçimde yontulmasıyla oluşturulmuş doğal sur. İkinci katman ise bu doğal surun üzerine sert kireçtaşı kesme taşlarla örülmüş sur duvarı. Kuzey ve doğu surlarında dikdörtgen planlı yedi burç ile çok sayıda mazgal pencere yer alıyor.

Kalenin güney yönündeki kayalık uzantı, 12. yüzyılda oyularak geniş ve derin bir hendek haline getirilmiş. Böylece kara ile kalenin doğrudan bağlantısı kesilmiş ve giriş tek bir yöne yönlendirilmiş. Giriş yolu üzerinde ise belirli aralıklarla sıralanan kulelerle korunan bir geçit bulunuyor.

Bugün ayakta kalan kalıntılar arasında Aziz Nerses Kilisesi, Barşavma Manastırı, çeşitli yapı temelleri, su sarnıçları, bir kuyu ve hendek öne çıkıyor. Kaledeki toprak üstü yapıların büyük bölümü 12. ile 14. yüzyıllar arasına tarihleniyor. Tepenin üzerine çıkan ziyaretçiler, taş duvarların arasında dolaşırken farklı dönemlerin izlerini aynı yerde görebiliyor.

Tekneyle ulaşılan bir deneyim

Rumkale'ye ulaşmanın en yaygın yolu tekne. Kaleye, Yavuzeli'ne bağlı Kasaba Köyü'nden ya da komşu Halfeti'den kalkan teknelerle gidiliyor. Bu yolculuk, kıyı boyunca uzanan dik kayalıklar, suya gömülmüş eski yerleşim izleri ve Fırat'ın değişen renkleriyle başlı başına bir gezi haline dönüşüyor.

Kalenin bulunduğu yarımadaya yaklaşıldığında, suyun hemen üzerinde yükselen kayalık ve tepesindeki sur silueti belirginleşiyor. Tekneden inildikten sonra kale içindeki patikalar, basamaklar ve kayalık zemin üzerinde yürümek gerekiyor; bu yüzden kaymayan, sağlam bir ayakkabı tercih edilmeli. Yaz aylarında güneşin etkisi güçlü olduğu için yanınıza su almak faydalı. Tekne turları, kısa güzergâhlardan kaleyi ve çevresindeki kalıntıları kapsayan daha uzun programlara kadar çeşitlilik gösteriyor; süreler ve kalkış saatleri kıyıdaki işletmelere göre değişebiliyor.

Bölgenin karakterini en iyi yansıtan anlardan biri, gün batımına yakın saatler. Işığın kayalıklara vurduğu sırada göl yüzeyi ve çevredeki tepeler farklı tonlara bürünüyor. İlkbaharda çevredeki bitki örtüsü canlandığında manzara daha da renkleniyor.

Çevrede görülebilecek yerler

Rumkale gezisini çevredeki duraklarla birleştirmek mümkün. Suyun karşı yakasındaki Halfeti, kısmen sular altında kalmış eski yerleşimi ve batık minaresiyle bilinen bir ilçe; buradan kalkan teknelerle Rumkale'ye ulaşılabiliyor. Birecik ise Fırat kıyısındaki kalesi ve yöreye özgü kuş türleriyle tanınıyor. Gaziantep yönünde ilerlendiğinde Nizip ve Yavuzeli çevresindeki tarım arazileri, fıstık bahçeleri ve Fırat boyunca uzanan vadiler yol boyunca eşlik ediyor.

Antik dönemde Fırat'ın karşı kıyısında kurulan Zeugma da bölgenin önemli tarihî zenginlikleri arasında. Rumkale'yi merkeze alan bir gezi planı, Fırat'ın iki yakasındaki farklı dönemlere ait izleri bir arada görmeyi sağlıyor. Kaleyi ziyaret etmek için en uygun zaman, hava koşullarının elverişli olduğu ilkbahar ve sonbahar ayları; su üzerindeki ulaşım da bu dönemlerde daha rahat.